Tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ công và thúc đấy giám sát xã hội

Việc tiếp cận những dịch vụ công như giáo dục và y tế với chất lượng và giá cả phù hợp là một yếu tố quan trọng trong công tác xóa đói giảm nghèo, phát triển năng lực và gia tăng sự lựa chọn của người dân. Ngoài ra, một cộng đồng chủ động và tích cực tham gia đóng góp cũng là một nền tảng thiết yếu cho mục tiêu phát triển công bằng và bền vững.

Ở Việt Nam, việc triển khai chủ trương xã hội hoá đã và đang thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong quá trình cung cấp các dịch vụ cơ bản, đặc biệt là giáo dục và y tế. “Xã hội hóa” có thể được hiểu là khuyến khích việc huy động các nguồn lực từ người dân, nhằm tăng cường chất lượng và khả năng tiếp cận của các dịch vụ công. Các nguồn lực xã hội có thể kể đến nhưng không giới hạn trong: nguồn lực về tài chính, sáng kiến, và giám sát. Từ đó có thể hiểu, khi triển khai xã hội hóa, yêu cầu về các đóng góp của người dân cho các chi tiêu công, cụ thể như giáo dục và y tế, tăng lên so với trước đây. Ngoài ra, một thực tế khác cũng cần được ghi nhận là sự khác biệt trong khả năng tiếp cận các dịch vụ công giữa nhóm đồng bào dân tộc thiểu số, người dân vùng khó khăn và cộng đồng dân cư tại các thành phố lớn hoặc nhóm dân tộc Kinh/Hoa chiếm đa số. Trong đó, cộng đồng tại các vùng khó khăn hoặc dân tộc thiểu số thường gặp nhiều khó khăn hơn.

Hiện nay, Việt Nam chưa có một hệ thống quy chuẩn cho phép người dân tham gia đóng góp vào quá trình hoạch định chính sách của Chính phủ. Trong khi đó, cải thiện công tác giám sát và đánh giá là một phần thiết yếu để hỗ trợ xây dựng chính sách phù hợp với thực tế. Để góp phần giải quyết những thiếu sót này, việc áp dụng các công cụ giám sát xã hội sẽ có vai trò nhất định trong việc:

  • Thúc đẩy sự tham gia trực tiếp của người dân trong việc thu thập thông tin. Thông qua các công cụ như bảng hỏi và thẻ báo cáo, những phản hồi của người dân về việc cung cấp các dịch vụ công sẽ được ghi nhận;
  • Cải thiện chất lượng thông tin được Chính phủ tiếp nhận trong công tác hoạch định chính sách.

AFAP đang thiết kế và áp dụng những công cụ giám sát xã hội nhằm thu thập thông tin từ phía người dân cũng như Chính phủ về quá trình cung cấp dịch vụ công. Thông qua giáo dục, đào tạo, trao đổi và phổ biến thông tin, AFAP hướng tới xây dựng năng lực và khả năng cho các tổ chức xã hội dân sự, cơ quan chính quyền các cấp trong việc thiết kế và sử dụng các công cụ giám sát xã hội ở Việt Nam. Với mục tiêu tăng cường tiếng nói của người dân cũng như thúc đẩy sự tham gia đối thoại và phản biện giữa các bên liên quan, AFAP dự kiến sẽ kết nối và làm việc cùng nhiều nhóm, tổ chức khác nhau. 

Để cải thiện sự tiếp cận với dịch vụ công và thúc đẩy giám sát xã hội, AFAP hiện tập trung vào những hoạt động sau:

  • Hoàn thành đánh giá và nghiên cứu phương pháp tiếp cận có sự tham gia tại các vùng dự án của AFAP: sử dụng công cụ giám sát xã hội để thu thập thông tin về việc triển khai chính sách xã hội hoá , đặc biệt là tác động của các chính sách đó tới người nghèo. 
  • Phổ biến và tạo điều kiện trao đổi thông tin về giám sát xã hội (trong đó có các hoạt động của AFAP) qua việc xây dựng một trung tâm dữ liệu cho các cơ quan, tổ chức quan tâm trong nước và trên thế giới, cũng như những đối tượng hưởng lợi tại các vùng dự án của AFAP.

Câu chuyện điển hình

AFAP hiện đang làm việc với người dân và chính quyền tại các huyện ở hai tỉnh Hoà Bình và Hà Tĩnh nhằm đánh giá tác động của một số chương trình thực hiện theo chủ trương xã hội hoá của Việt Nam (ví dụ: Nghị định 49 về miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập và cơ chế thu, sử dụng học phí đối với cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân từ năm học 2010-2011 đến 2014-2015). Các hoạt động này được triển khai trong khuôn khổ dự án: “USAID xây dựng nền tảng cải thiện chi tiêu công tại Đông Nam Á”.  Khảo sát được thực hiện nhằm thu thập phản hồi về chất lượng, khả năng tiếp cận, mức độ đáp ứng và sự hài lòng của người dân đối với dịch vụ giáo dục trung học cơ sở. Khảo sát có sự tham gia của đại diện các ban ngành và người dân địa phương trong tất các các hoạt động liên quan, bao gồm: thiết kế bảng hỏi, thực hiện phỏng vấn, nhập và phân tích dữ liệu. Kết quả và các phát hiện đã được trình bày và thảo luận công khai tại các buổi hội thảo chia sẻ với sự tham gia của các bên liên quan.

Khảo sát chỉ ra một số điểm chưa hợp lý trong quá trình hỗ trợ chi phí học tập cho hộ nghèo và cho thấy khoảng 40% người được hỏi không thực sự hài lòng với các khoản chi phí hiện tại hộ gia đình phải đóng góp cho nhà trường. Sau khi nghiên cứu các phát hiện này cũng như theo dõi các thảo luận và phản biện, các lãnh đạo tại các phòng ban liên quan đã thể hiện một cam kết cứng rắn nhằm cải thiện quá trình hỗ trợ chi phí học tập. Nhóm khảo sát sẽ tiếp tục theo dõi và thúc đẩy cho các cải thiện trong thời gian tới cũng như tăng cường sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng và giám sát các hoạt động thực hiện.

Trên đây là một ví dụ điển hình mà AFAP hi vọng sẽ tiếp tục xây dựng và áp dụng với những dịch vụ khác cũng như mở rộng tới các nhóm cộng đồng khác nhau.

Phỏng vấn Khảo sát Chi tiêu công tại huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình
Action on Poverty

Action on Poverty